تاریخچه شهرک اکباتان؛ داستان شهری که جلوتر از زمان خود ساخته شد
تاریخچه شهرک اکباتان؛ داستان شهری که جلوتر از زمان خود ساخته شد
شهرک اکباتان فقط مجموعهای از بلوکهای مسکونی در غرب تهران نیست؛ اکباتان بخشی از تاریخ معاصر تهران و یکی از متفاوتترین تجربههای شهرسازی مدرن در ایران است. شهری در دل شهر که دههها از ساخت آن میگذرد، اما هنوز معماری، فضای سبز، مسیرهای پیاده، مراکز تجاری و شکل زندگی اجتماعی آن، هویتی کاملاً متفاوت از بسیاری از محلههای تهران دارد.
داستان اکباتان به دهه ۱۳۴۰ خورشیدی بازمیگردد؛ زمانی که تهران با سرعت در حال گسترش بود و افزایش جمعیت، نیاز به ساخت مجموعههای مسکونی بزرگ و برنامهریزیشده را بیشتر کرده بود. در همین دوران، ایده ساخت مجموعهای شکل گرفت که قرار نبود فقط تعداد زیادی آپارتمان کنار یکدیگر باشد؛ هدف، ایجاد یک شهرک مدرن و نسبتاً خودکفا بود که ساکنان بتوانند در کنار محل زندگی، به فضای سبز، مراکز خرید، امکانات آموزشی، ورزشی و خدمات موردنیاز خود نیز دسترسی داشته باشند.
رحمان گلزار شبستری و شکلگیری ایده اکباتان
نام مهندس رحمان گلزار شبستری با تاریخ شهرک اکباتان پیوندی جدانشدنی دارد. گلزار، فارغالتحصیل دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، از چهرههای اصلی شکلگیری و اجرای پروژه اکباتان بود.
بر اساس روایتهای منتشرشده از او، ماجرا از خرید زمینی در غرب تهران آغاز شد؛ منطقهای که در آن زمان با تهران شلوغ و متراکم امروزی تفاوت بسیاری داشت. با خرید زمینهای مجاور، ابعاد پروژه بهتدریج گسترش پیدا کرد و ایده ساخت یک مجموعه مسکونی عظیم شکل جدیتری به خود گرفت.
ساخت اکباتان از دهه ۱۳۴۰ آغاز شد و پروژهای با ابعادی شکل گرفت که برای زمان خود بسیار جاهطلبانه بود. طراحی و اجرای مجموعه نیز با بهرهگیری از دانش مهندسی و معماری روز و همکاری مجموعهها و متخصصان داخلی و خارجی پیش رفت.
اکباتان؛ وقتی قرار بود یک «شهر» ساخته شود
یکی از مهمترین ویژگیهای اکباتان این بود که از ابتدا نگاه به آن صرفاً نگاه به یک پروژه آپارتمانسازی نبود.
فضاهای باز وسیع میان بلوکها، تفکیک نسبی حرکت خودرو و عابر پیاده، توجه به نورگیری ساختمانها، ایجاد فضای سبز، پیشبینی مراکز خرید و خدمات عمومی و ساخت مجموعه در چند فاز، همگی نشان میدادند که طراحان به دنبال ایجاد یک محیط کامل برای زندگی شهری بودند.
همین ویژگی است که امروز نیز هنگام قدم زدن در اکباتان احساس میشود. برخلاف بسیاری از نقاط تهران که ساختمانها با فاصلهای اندک در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، در قسمتهای مختلف اکباتان هنوز میتوان فاصله قابل توجه میان بلوکها، درختان قدیمی، محوطههای باز و مسیرهای پیاده را مشاهده کرد.
اکباتان قرار نبود فقط جایی برای خوابیدن باشد؛ قرار بود جایی برای زندگی کردن باشد.
معماری متفاوتی که به امضای اکباتان تبدیل شد
بلوکهای عظیم بتنی و فرم پلکانی بعضی از ساختمانها شاید در نگاه اول مهمترین مشخصه ظاهری اکباتان باشند، اما معماری این شهرک فراتر از ظاهر ساختمانهای آن است.
جانمایی بلوکها، فضاهای خالی میان ساختمانها، محوطههای سبز و ساختار کلی مجموعه باعث شد اکباتان شخصیت بصری مشخصی پیدا کند؛ تا جایی که دیدن تصویری از بلوکهای آن برای بسیاری از تهرانیها کافی است تا بدون دیدن تابلو یا نشانی، اکباتان را تشخیص دهند.
پروژه در سه فاز اصلی توسعه پیدا کرد و مجموعهای بزرگ از واحدهای مسکونی در کنار فضاهای خدماتی، تجاری، آموزشی و ورزشی شکل گرفت.
اکباتان و سالهای پرتحول ایران
ساخت اکباتان با یکی از پرتحولترین دورههای تاریخ معاصر ایران همزمان شد. بخش مهمی از پروژه در دهه ۱۳۵۰ پیش رفت، اما وقوع انقلاب ۱۳۵۷ شرایط مالکیت و ادامه پروژه را تغییر داد.
رحمان گلزار بعدها در گفتوگویی درباره آن دوران توضیح داد که هنگام خروج او از ایران، فاز دوم هنوز بهطور کامل تحویل نشده بود و فاز سوم نیز به مراحل پایانی نزدیک میشد.
با وجود تمام تغییرات مدیریتی، سیاسی و اجتماعی آن دوران، اکباتان به حیات خود ادامه داد و بهتدریج هزاران خانواده در بلوکهای آن ساکن شدند.
اما آنچه طی سالهای بعد اتفاق افتاد شاید حتی از معماری اکباتان هم جالبتر باشد: اکباتان کمکم از یک پروژه ساختمانی به یک جامعه شهری واقعی تبدیل شد.
تولد هویت اکباتانی
سالها گذشت، درختان کوچک میان بلوکها بزرگ شدند، نسلهای مختلف در اکباتان رشد کردند و مراکز خرید، مدارس، زمینهای ورزشی، مسیرهای پیاده و فضاهای عمومی به محل شکلگیری هزاران خاطره تبدیل شدند.
کودکانی که روزی در محوطه بلوکها بازی میکردند، سالها بعد خود صاحب خانواده شدند. بعضی از فروشگاههای محلی برای چند نسل از ساکنان آشنا ماندند و هر فاز، بلوک و حتی هر بخش از شهرک، داستانها و خاطرات مخصوص خودش را پیدا کرد.
به همین دلیل است که برای بسیاری از ساکنان قدیمی، اکباتان فقط یک آدرس نیست.
«اکباتانی بودن» به نوعی هویت محلی تبدیل شده است.
هویتی که از معماری خاص شهرک، همسایگیهای قدیمی، فضای عمومی گسترده و خاطرات مشترک چند نسل شکل گرفته است.
اکباتان امروز؛ میراثی زنده در تهران
امروز با وجود گذشت چند دهه از آغاز ساخت شهرک اکباتان، این مجموعه همچنان یکی از شناختهشدهترین مناطق مسکونی تهران است. مراکز تجاری، امکانات آموزشی و ورزشی، دسترسیهای شهری و فضاهای عمومی باعث شدهاند اکباتان همچنان یک محله زنده و پررفتوآمد باقی بماند.
اما ارزش واقعی اکباتان فقط در ساختمانهای بزرگ یا وسعت آن خلاصه نمیشود.
ارزش اکباتان را باید در ترکیب معماری، فضای سبز، زندگی اجتماعی و خاطرات ساکنان آن جستوجو کرد؛ مجموعهای که زمانی روی نقشه و ماکت یک پروژه بزرگ بود و امروز خانه و بخشی از هویت چند نسل از شهروندان تهران است.
شاید به همین دلیل باشد که برای شناخت واقعی اکباتان، دیدن ساختمانها کافی نیست.
باید میان بلوکهایش قدم زد، زیر سایه درختان قدیمی آن راه رفت، از بازارچهها و مراکز خریدش عبور کرد و پای صحبت کسانی نشست که سالها در این شهرک زندگی کردهاند.
تاریخ واقعی اکباتان فقط در اسناد و نقشههای معماری نوشته نشده است؛ بخشی از آن در خاطرات مردمی نوشته شده که این شهرک را به خانه خود تبدیل کردهاند.
